Strajki na Lubelszczyźnie, w Tarnowie, Sanoku, a później na Wybrzeżu i w całej Polsce w lipcu i sierpniu 1980 r. miały bezpośredni wpływ na zachowania załóg jasielskich zakładów pracy. Postulaty i przerwy w pracy miały miejsce w takich zakładach, jak: przedsiębiorstwo Państwowa Komunikacja Samochodowa Oddział Jasło (główny organizator – Kazimierz Dubas), Huta Szkła Technicznego w Jaśle (Jan Hap), Zakłady Płyt Wiórowych w Jaśle (Mieczysław Maciechowski), Wojewódzki Związek Kółek i Organizacji Rolniczych z/s w Jaśle (Leszek Twaróg), później także w innych.

Wraz z upływem kolejnych tygodni i powstaniu wielu komitetów założycielskich w zakładach pracy Powiatu Jasielskiego, zgodnie  z przyjętą na szczeblu ogólnopolskim zasadą terenowej, a nie branżowej struktury Związku, zaczęto powoływać lokalne komitety założycielskie, skupiające komórki związkowe z danego terenu, także w naszym powiecie.

25 października 1980 r. w sali Zakładowego Domu Kultury Zakładów Tworzyw Sztucznych „Gamrat – ERG” w Jaśle (tzw. „Chemik”) przy ul. 3 Maja 1 odbyło się pierwsze spotkanie przedstawicieli jasielskich zakładów pracy zainteresowanych powołaniem struktury związkowej o zasięgu ponadzakładowym (ok. 70 osób). W zebraniu tym, poza wymienionymi w dalszej części tekstu osobami wybranymi do MKZ – u, wzięli udział m.in.: ks. dr Stanisław Marczak, Kazimierz Famurat, Jan Sarzyński – Rejon Dróg Publicznych, Adam Łukowicz – Spółdzielnia Transportu Wiejskiego, Jan Forystek – Spółdzielnia Mieszkaniowa, Zofia Nowak – Liceum Ogólnokształcące (teraz: I LO w Jaśle), Henryk Mruk – Pektowin, Sylwester Świerz – Przedsiębiorstwo Budownictwa Rolnego, Emil Mastej – Stowarzyszenie PAX Oddział w Jaśle, Marian Myśliwiec – Krośnieński Kombinat Budowlany, Stanisława  Szerląg  –  NBP  Oddział  w  Jaśle, Roman Gumiński – MKS w Jaśle, Feliks Źrebiec i Bolesław Czarny – Zespół Szkół Zawodowych Nr 1, Emil Hendzel – Szkoła Podstawowa Nr 3, Stanisław Kopera – PKS, Stanisław Sobol – Foto Optyka, Józef Mazur – Spółdzielnia Kółek Rolniczych w Brzostku, Eugeniusz Kowalski  – Zakłady Cukiernicze w Brzostku.

Przedstawiciele jasielskiego PKS – u przybyli na zebranie samochodem udekorowanym w biało – czerwone barwy, a ich przejazd przez miasto wzbudził duże zainteresowanie mieszkańców. Pomysłodawcą i „reżyserem” tego przejazdu był wspominany już Kazimierz Famurat, który był nieformalnym doradcą Kazimierz Dubasa – głównego organizatora Związku na naszym terenie w jesieni 1980 r.

Spotkanie rozpoczęło się od poprowadzonej przez ks. S. Marczaka modlitwy oraz odśpiewania hymnu narodowego. Prezydium zebrania tworzyli: Kazimierz Dubas, Kazimierz Famurat, Stanisław Galon, Janina Henzel, Stanisław Kopera, Leszek Ochyl i Leszek Twaróg. Za stołem prezydialnym siedział także ks. dr Stanisław Marczak.

Po przyjęciu zaproponowanego przez K. Dubasa porządku obrad, obecni na sali przedstawiciele jasielskich zakładów pracy informowali o stanie zakładowych organizacji powstającego związku, jego liczebności, nazwiskach najbardziej aktywnych działaczy.

Ponieważ dzień wcześniej Sąd Wojewódzki w Warszawie wprowadził samowolnie zmiany w Statucie „Solidarności” (skreślono prawo do strajku, dopisano stwierdzenie o kierowniczej roli PZPR), więc Leszek Ochyl zaproponował, by tej sprawie poświęcić trochę czasu. Leszek Twaróg przypomniał najważniejsze, a szczególnie te zmienione przez sąd, punkty, krótko je omawiając i odpowiadając na pytania.

Na tym spotkaniu powołany został Międzyzakładowy Komitet Założycielski (MKZ) NSZZ „Solidarność” w Jaśle. Oto jego skład:

przewodniczący – Kazimierz Dubas (PKS w Jaśle),

wiceprzewodniczący – Stanisław Galon (ZTS „Gamrat – Erg”)

i Leszek Twaróg (Wojewódzki Związek Kółek i Organizacji Rolniczych z/s w Jaśle),

sekretarz – Teresa Szmigielska (Okręgowy Zakład Transportu i Maszyn Drogowych w Jaśle)

skarbnik – Janina Henzel (PKS w Jaśle),

członkowie – Bogusław Gładysz (Zakłady Płyt Wiórowych w Jaśle), Ryszard Grabowski  (Ośrodek Remontowo – Budowlany Lasów Państwowych w Jaśle), Jan Hap (Huta Szkła Technicznego w Jaśle), Andrzej Kachlik (Rafineria w Jaśle), Leszek Ochyl (Zespół Opieki Zdrowotnej w Jaśle), Kazimierz Poniatowski (Liceum Ogólnokształcące w Jaśle), Edward Rolski (Przedsiębiorstwo Poszukiwań Nafty i Gazu w Jaśle), Stefan Sochacki  (Zakład Weterynarii w Jaśle). Mam zdjęcie przedstawiające osoby przy stole prezydialnym i krzyżem na tym stole.

Przewodniczącymi komisji zakładowych największych jasielskich zakładów pracy, oprócz wyżej wymienionych, byli wówczas lub w najbliższej przyszłości zostali nimi wybrani: Zakłady Przemysłu Owocowo – Warzywnego „Pektowin” – Wojciech Kawa, Zakłady Płyt Wiórowych – Bogusław Gładysz, Przedsiębiorstwo  Poszukiwań Nafty i Gazu – Leon Tomasik, Rejon Dróg Publicznych – Jerzy Frączek, Wojewódzka Spółdzielnia Spożywców „Społem” O/Jasło – Ryszard Maciejowski, placówki oświatowe – Marek Siarkowicz(z Biecza), Zjednoczone Zespoły Gospodarcze w Tarnowcu- Stanisław Gałuszka.

W początkowym okresie jasielski MKZ miał siedzibę w budynku przedsiębiorstwa PKS przy ul. Przemysłowej 6. Po pewnym czasie władze miejskie przyznały jasielskiej strukturze związkowej lokal przy ulicy Puszkina 4 (teraz Franciszkańska). Były to najpierw dwa, a potem trzy małe pokoje, o łącznej powierzchni ok. 50 m², na trzecim piętrze. Przydzielony telefon miał numer 31 25, a telefax 065 544.

Głównym zadaniem, zwłaszcza w początkowym okresie działalności MKZ – u, głównym zadanie tej struktury była przede wszystkim pomoc mniejszym zakładom pracy w powstaniu komitetów założycielskich, umożliwienie kontaktu z powstającymi strukturami regionalnymi (w przypadku Jasła: z Podkarpackim Regionalnym Komitetem Założycielskim)  w celu nawiązania współpracy i wzajemnego współdziałania. MKZ zapewniał także wzajemny obustronny przepływ informacji od komisji zakładowych do struktur regionalnych oraz ogólnopolskich. Ważnym zadaniem było też reprezentowanie pracowników i ogólnie biorąc społeczeństwa danego terenu w rozmowach z lokalnymi władzami samorządowymi i wymuszanie na nich realizacji postulowanych oczekiwań społecznych.

W Jaśle i okolicach (Biecz, Brzostek, Dębowiec, Kołaczyce, Lipinki, Nowy Żmigród, Przysieki, Skołyszyn, Tarnowiec, Trzcinica) do „Solidarności” zapisała się zdecydowana większość pracujących, choć władze podejmowały różne działania, aby ograniczyć zasięg i liczebność Związku. Po przejściu jasielskich struktur związkowych do Regionu Małopolska (decyzja 5 maja 1981 r. na spotkaniu przedstawicieli komisji zakładowych z prawie 80 zakładów pracy naszego terenu) i przeprowadzeniu dokładnej ewidencji, okazało się, że w powiecie jasielski do NSZZ „Solidarność” należało około  30 tys. osób, co stanowiło zdecydowaną większość pracujących. W niektórych zakładach przynależnych do „Solidarności” było prawie 100 % pracowników. W największym zakładzie pracy w naszym rejonie, w Gamracie, do „Solidarności” należało 3018, czyli 94,6 % pracowników.

Do powstania „Solidarności” w naszym rejonie, oprócz osób, które wcześniej wymieniłem, w istotnym stopniu przyczynili się: ks. Stanisław Kołtak oraz Marian Matysik.

Kilka miesięcy później (dokładnie: 28 lutego 1981 r.), po zakończeniu początkowego okresu organizacji komisji zakładowych, powołano 11 – osobową Międzyzakładową Komisję Porozumiewawczą NSZZ „Solidarność” w Jaśle, która przejęła zadania MKZ – u powiększone o coraz trudniejszą współpracę, a nieraz wprost o starcia, z władzami zakładowymi, lokalnymi czy wręcz ogólnopolskimi, gdy trzeba było przeciwdziałać antyzwiązkowym posunięciom tych władz.

25.10.2025 – w 45. rocznicę powołania Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego (MKZ) NSZZ „Solidarność” w Jaśle, w sali historycznej w I LO (sala 01), w której kol. Jerzy Bieńkowski przygotował wystawę dotyczącą tego wydarzenia i związku „Solidarność”, odbyło się spotkanie z udziałem: działaczy „Solidarności” uczestniczących w powołaniu MKZ lub będących działaczami „Solidarności” w tamtym okresie – Maria Czeszyk (w 1980 r. pracownik Gamratu), Adam Fortuna (Gamrat), Bogusław Gładysz (Zakłady Płyt Wiórowych), Jan Hap (Huta Szkła w Jaśle), Bogdan Kalityński (Gamrat), Andrzej Lechowski (PKP), Zofia Nowak (I Liceum Ogólnokształcące), Antoni Pikul (Ośrodek Remontowo – Budowlany Lasów Państwowych), Krystyna (Osika) Olszewska (wówczas uczennica I LO, zaangażowana działalność nielegalną w stanie wojennym), Bolesław Potyrała (PPNiG), Mieczysław Urban (Podkarpackie Zakłady Rafineryjne), Antonina Wilisowska (Szkoła Podstawowa Nr 7); członkowie Stowarzyszenia „Solidarni w Jaśle – J. Bieńkowski, H. Bilski, S. Dołęga, R. Gajewski, Z. Gondek, J. Hap (także uczestnik  zebrania w 1980 r.), S. Homlak, J. Lenartowicz (prowadzący spotkanie rocznicowe), J. Miśkowicz, J. Nowak, K. Poniatowski (uczestnik spotkania w 1980 r.), K. Rozenbeiger.

Ponadto uczestniczyli: Andrzej Papciak – pracownik Starostwa Powiatowego w Jaśle, odpowiedzialny za oświatę, Krzysztof Fal – przewodniczący Zarządu Regionu Podkarpacie NSZZ „Solidarność”, Paweł Pietrusza – przewodniczący jasielskiego Oddziału ZR Podkarpacie NSZZ „S”.

Po powitaniu uczestników przez P. Pietruszę i K. Poniatowskiego (w imieniu i z upoważnienia dyrekcji I LO), uczczono minutą ciszy zmarłych – uczestników tamtego historycznego spotkania. Ich nazwiska przypomniał Prezes K. Rozenbeiger. Potem K. Poniatowski krótko przypomniał okoliczności i przebieg tamtego zebrania.

Główna część spotkania to były osobiste wspomnienia jego uczestników. Wspomnieniami tymi dzielili się kolejno: Z. Nowak, J. Hap, A. Pikul, K. Olszewska, A. Fortuna, B. Gładysz, A. Lechowski, B. Potyrała, B. Kalityński, M. Czeszyk. Niektórzy z nich kilkakrotnie prosili o głos i uzupełniali swoje wspomnienia, a także poruszali niektóre aspekty obecnej sytuacji w Polsce. Głos zabrali także: K. Fal, Z. Gondek. Na koniec wystąpił organizator wystroju sali J. Bieńkowski, który w szerszym, historycznym aspekcie przedstawił tamto wydarzenie, a także przypomniał kilka innych istotnych wydarzeń z historii Polski i świata. Potem były jeszcze rozmowy kuluarowe i zadeklarowana chęć uczestnictwa w następnych takich spotkaniach.

Kazimierz Poniatowski

Foto: J.Nowak

Ostatni dzień sierpnia obchodzony jest w naszym kraju jako Dzień Solidarności i Wolności. Lokalne uroczystości w celu upamiętnienia 45. rocznicy powstania Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” obchodziliśmy w tym roku – 30 sierpnia w Krośnie, a 31 sierpnia w Jaśle.

30 sierpnia b.r. w godzinach przedpołudniowych wspominaliśmy zmarłych działaczy „Solidarności” modląc się przy grobie Kazimierza Dubasa na cmentarzu w Brzostku, oraz przy grobach ks. Stanisława Kołtaka i Stanisława Galona na nowym cmentarzu w Jaśle.

Przy Krzyżu na nowym cmentarzu w Jaśle, w modlitwie Anioł Pański, poleciliśmy Bogu dusze wszystkich zmarłych członków „Solidarności”.

Od godz. 16:00 uczestniczyliśmy w Krośnie w obchodach zorganizowanych przez Zarząd Regionu Podkarpacie NSZZ „Solidarność”.

W pierwszej części wysłuchaliśmy wykładu dr Artura Brożyniaka  z IPN Oddział w Rzeszowie na temat „Początki NSZZ Solidarność w Regionie Podkarpacie”, oraz wspomnień Marii Szałankiewicz Skoczyńskiej i Ireny Wawrzkowicz „Moja droga w Solidarności”.

W drugiej części uczestniczyliśmy we Mszy św. sprawowanej w Bazylice Kolegiackiej (Fara) w intencji Ojczyzny i członków NSZZ Solidarność.

Uroczystości zakończyły się złożeniem kwiatów pod tablicą Bohaterom Sierpnia 1980 umieszczonej na murze pamięci przy Kościele i spotkaniem uczestników uroczystości na plebanii kościoła farnego.

W niedzielę, 31 sierpnia br. w Kościele Parafialnym pw. Świętego Stanisława Biskupa i Męczennika została odprawiona uroczysta msza święta, której przewodniczył ks. prof. dr hab. Piotr Steczkowski – Wikariusz Generalny Kurii Rzeszowskiej, w obecności ks. prałata Tadeusza Gąsiorowskiego – Dziekana Dekanatu Jasło – Wschód oraz kapłanów z jasielskich parafii. Słowo Boże wygłosił do zgromadzonych ks. dr Marian Putyra – emerytowany proboszcz Parafii Dobrego Pasterza w Jaśle, oraz dyrektor Caritas Diecezji Rzeszowskiej Okręg Jasło.

We Mszy św. uczestniczyły poczty sztandarowe jasielskiej Solidarności i szkół licealnych, oraz młodzież Związku Strzeleckiego „Strzelec” Józefa Piłsudskiego przy Liceum Ogólnokształcącym im. Marii Skłodowskiej – Curie w Kołaczycach, samorządowcy i parlamentarzyści, oraz zaproszone rodziny ks. Kołtaka i ks. Marczaka. W trakcie Mszy śpiewy wykonał chór „AVE” z parafii Matki Bożej Częstochowskiej w Jaśle.

Przed rozpoczęciem eucharystii został odczytany list okolicznościowy jaki do organizatorów oraz wszystkich uczestników skierował Biskup Rzeszowski Senior ks. Kazimierz Górny. Na wstępie podziękował w nim wszystkim osobom, które przygotowały epitafium ku czci śp. ks. prałata dr Stanisława Marczaka – wieloletniego katechety w I Liceum Ogólnokształcącym im. kr. Stanisława Leszczyńskiego w Jaśle, kapelana lokalnych struktur „Solidarności”.

» Ks. prof. Stanisław Marczak zapisał się w sercach i pamięci mieszkańców Jasła jako człowiek i kapłan niezwykle szlachetny i gorliwy. W parafii cieszył się wielkim autorytetem zarówno wśród dorosłych, jak i u ludzi młodych, którym służył jako katecheta. Działał także w duszpasterstwie młodzieżowym, w klubie inteligencji katolickiej w utworzonej Diecezji Rzeszowskiej. Był wykładowcą teologii moralnej w Wyższym Seminarium Duchownym, a w uczelniach rzeszowskich wykładowcą etyki. Ksiądz Stanisław w pamięci wielu pozostał jako obrońca godności człowieka. Odważnie walczył o prawa ludzi wierzących i narodu. Współpracował ze Związkiem „Solidarność” za co był szykanowany i prześladowany, zwłaszcza przez miejscowych komunistów. W czasie Stanu Wojennego celebrował msze święte za Ojczyznę. Z odwagą stawał w obronie ludzi broniących Ojczyzny i praw człowieka. Niech przykład ks. prałata Stanisława Marczaka zachęca nas do miłości i troski o naszą umiłowaną Ojczyznę, Polskę oraz do takiej postawy jaką on sam prezentował. « – napisał ks. bp Kazimierz Górny.

W kazaniu ks. dr Marian Putyra odwołał się do znaczeniu ruchu „Solidarności” oraz jego chrześcijańskich korzeni, a także do własnych wspomnień z tamtego okresu. Podkreślił również rolę Kościoła, a przede wszystkim lokalnych duchownych we wspieraniu Związku.

W ramach tegorocznych obchodów, podczas nabożeństwa, została odsłonięta i poświęcona tablica upamiętniająca postać zmarłego w ubiegłym roku, związanego z naszym miastem, legendarnego kapelana „Solidarności” – ks. dr Stanisława Marczaka, który mimo szykan ze strony SB, brutalnych przesłuchań, inwigilacji a nawet gróźb zrzucenia z dziesiątego piętra, pozostał nieugięty w swoich niepodległościowych przekonaniach. Tablica została umieszczona wewnątrz „małego Kościółka”, po prawej stronie patrząc od strony głównego wejścia do świątyni. Jej poświęcenia dokonał ks. prof. dr hab. Piotr Steczkowski.

Po nabożeństwie, uczestnicy obchodów w otoczeniu pocztów sztandarowych oraz reprezentacji Jednostki Strzeleckiej z Liceum Ogólnokształcącego w Kołaczycach, zebrali się na placu przed kościołem, pod tablicą upamiętniającą bł. ks. Jerzego Popiełuszkę, gdzie złożyli kwiaty i znicze, będące symbolem pamięci za tych, którzy walczyli o wolność Ojczyzny.

Podczas uroczystości głos zabrał Tadeusz Majchrowicz – Członek prezydium Komisji Krajowej „NSZZ Solidarność”, który przybliżył zgromadzonym postać ks. dr Stanisława Marczaka oraz innych odważnych kapłanów. W swoim wystąpieniu powiedział:

Dlaczego ks. dr Stanisław Marczak był – można by powiedzieć –antykomunistą? On używał jednego prostego słowa: nie znosiłem i nie znoszę kłamstwa .A przypomnę, żyliśmy wówczas w ustroju, który kłamstwem się głównie kierował. To było wielkie słowo, które usłyszałem od ks. dr Marczaka, że właśnie dlatego m.in. głosił prawdę narażając własne życie. Trzeba powiedzieć jasno proszę państwa, że ks. dr Stanisław Marczak, ks. Stanisław Kołtak, o. Bogusław Piechuta Kapucyn z Krosna i ks. Prałat Adam Soduł, to było czterech najbardziej znienawidzonych przez UB kapłanów. Gdyby się inaczej potoczyły dla władzy te losy związane ze śmiercią ks. Jerzego, gdyby ta śmierć nie została ujawniona, to nasi kapłani mogli być następnymi….

Starosta Jasielski Adam Pawluś w swoim przemówieniu zwrócił uwagę na wiele niewyjaśnionych do dzisiaj kart naszej historii – historii zaciemnionej przez władze komunistyczne. Podkreślił, iż obowiązkiem każdego z nas jest ich rozwikłanie i wyjaśnienie, tak aby przyszłość Polski była budowana na prawdzie. Przykładem takiego stanu rzeczy bez wątpienia jest postać aresztowanego, prześladowanego, więzionego i torturowanego przez władze komunistyczne PRL kapelana NOW i AK – księdza Floriana Zająca.

Nawiązując do własnych wspomnień Adam Pawluś podzielił się ze zgromadzonymi swoimi doświadczeniami z czasów działalności w „Solidarności”. Przybliżył również historię powstania tablicy bł. ks. Jerzego Popiełuszki, której wykonanie w warunkach konspiracyjnych nie było łatwe i wymagało sporej odwagi.

– Ks. Stanisław Kołtak prosił mnie, żeby takie uroczystości odbywały się tu, w „małym kościółku”. To jest jego wola, którą dzisiaj, po raz kolejny wypełniliśmy. – przypomniał Starosta. Swoje przemówienie zakończył apelem:

- Obchodząc kolejną rocznicę Dnia Wolności i Solidarności pamiętajmy o wysiłkach milionów Polaków, także duchownych, którzy walczyli przede wszystkim o wolną Polskę. Pamiętajmy o tych, którzy więzieni i internowani nie wyrzekli się swoich ideałów, lecz z podniesioną głową znosili wszelkie upokorzenia. Pamiętajmy o nich i tę pamięć przekazujmy kolejnym pokoleniom. Niech stanie się ona fundamentem, na którym będziemy budować współczesność i przyszłość, ku chwale Ojczyzny!

Uroczyste obchody zakończyło wspólne odśpiewanie pieśni „Ojczyzno ma”.

Więcej o uroczystości:

Powiat Jasielski upamiętnił 45. rocznicę podpisania Porozumień Sierpniowych

„Solidarność” świętowała 45. urodziny

Obchody 45. rocznicy powstania „Solidarności”

Foto: Paweł Pietrusza

Uroczystość w Krośnie

Uroczystość w Jaśle

Foto: J.Nowak