Stan wojenny, jego wprowadzenie i brutalne represje, jakim zostało poddane nie tylko środowisko solidarnościowe, ale całe patriotycznie uwrażliwione społeczeństwo polskie, to jedna z najczarniejszych kart historii najnowszej. Nigdy tak naprawdę nie zatriumfowała sprawiedliwość nad sprawcami zbrodni stanu wojennego.

Cel wprowadzenia stanu wojennego był następujący – sparaliżować życie największych ośrodków miejskich, pacyfikować próby oporu czy manifestacje, przeprowadzić masowe aresztowania, a wreszcie na tyle zastraszyć społeczeństwo, żeby Solidarność nie dostała społecznego wsparcia. Przy czym już samo wyłączenie telefonów spowodowało potężne zamieszanie oraz… śmierć osób, które nigdy w statystykach ofiar stanu wojennego nie zostały policzone.

.

W dniach 12 i 13 grudnia br. w Jaśle odbyły się uroczystości upamiętniające  44. rocznicę wprowadzenia Stanu Wojennego w Polsce. Wydarzenie było okazją do oddania hołdu ofiarom represji oraz przypomnienia jednego z najtrudniejszych okresów w historii kraju.

Obchody rozpoczęły się 12 grudnia br., w Zespole Szkół Budowlanych w Jaśle. Uczniowie przygotowali poruszający program artystyczno – historyczny, nawiązujący do wydarzeń sprzed lat. Nie zabrakło milicjantów legitymujących przy wejściu zaproszonych gości.

.

- Stan wojenny był próbą złamania ducha narodu. Dzisiejsze obchody są wyrazem naszej pamięci o tych, którzy mieli odwagę przeciwstawić się reżimowi i zapłacili za to wysoką cenę. To naszym obowiązkiem jest przekazywać tę historię kolejnym pokoleniom – mówił Starosta Jasielski, odwołując się również do własnych wspomnień i doświadczeń z tamtego okresu.

.

Ważnym punktem wydarzenia było wystąpienie gościa specjalnego – Piotra Jeglińskiego – jednej z najwybitniejszych postaci polskiej opozycji demokratycznej. Zorganizowane spotkanie było doskonałą, żywą lekcją historii dla młodzieży, która mogła wysłuchać świadectwa człowieka blisko współpracującego ze św. Janem Pawłem II i ks. Franciszkiem Blachnickim, założycielem Ruchu Światło – Życie, wspierającego polską opozycję aż do 1989 roku. Już w latach 70. Piotr Jegliński był łącznikiem między Zachodem a krajową opozycją: kolporterem niezależnych publikacji, współpracownikiem Radia Wolna Europa, organizatorem pierwszego powielacza dla podziemia oraz twórcą jednego z najważniejszych wydawnictw emigracyjnych – paryskiego wydawnictwa Editions Spotkania. Pomimo ścigania listem gończym, inwigilowania i rozpracowywania przez służby, nie zaprzestał swojej działalności, stając się symbolem niezłomności i walki o wolne słowo.

- Byliśmy małymi kornikami, którzy pożerali komunistyczną komuchę (…) Wszystko jest możliwe, tylko trzeba walczyć. Nie można upadać na duchu (…)Pamiętajcie, że wolność nie jest nam dana na zawsze. Musimy jej strzec – zaapelował P. Jagieliński.

.

Zwieńczeniem obchodów była sobotnia, uroczysta koncelebrowana Msza Święta odprawiona w intencji Ojczyzny i Ofiar Stanu Wojennego w Kościele p.w. św. Stanisława BM w Jaśle pod przewodnictwem księdza Waldemara Janigi w asyście m.in. kanclerza Kurii Diecezji Rzeszowskiej ks. Piotra Steczkowskiego, dziekana dekanatu Jasło – Wschód ks. Tadeusza Gąsiorowskiego oraz proboszczów i duchownych z jasielskich parafii. W homilii ks. Waldemar Janiga, nawiązał do wydarzeń sprzed 44 lat, podkreślając, że zbrodnia stanu wojennego nie została do dzisiaj osądzona i ukarana.

    – Pomimo upływu czasu ani architekci junty Jaruzelskiego, ani bezpośredni sprawcy politycznych mordów nie zostali ukarani. Nikt nie odpowiedział za zdemoralizowanie młodych ludzi, zmuszanych do donosicielstwa. Ważne są nie ofiary, ale dostatnie życie ich katów. To jest coś niewyobrażalnego i niesamowicie bolesnego, że ci co rządzą od dwóch lat przywrócili wysokie emerytury esbekom. To jest coś niewyobrażalnego. To są grzechy wołające o pomstę do nieba. Ci ludzie, do których dołączyli sprzedawczyki z „Solidarności”, bo tacy też są, to znaczy ci co za nic mają honor i prawdę, nadal z pomocą swoich mediów biją nas batami kłamstw, pomówień i oszczerstw, poniżając i fałszując najnowszą historię, albo też skazują ją na zapomnienie, używając wytrychu konieczności wyboru mniejszego zła. Jest to perfidny sposób niszczenia i zabijania sumień Polaków, zacierania granic między podłością a szlachetnością, kłamstwem a prawdą, między złem a dobrem.

.

We mszy św. uczestniczyły poczty sztandarowe „Solidarności” z jasielskich zakładów pracy oraz szkół w powiecie jasielskim.

.

Po nabożeństwie przybyłe na wydarzenie delegacje złożyły kwiaty przed obeliskiem upamiętniającym strajk załogi Huty Szkła Jasło oraz pod tablicą poświęconą bł. ks. Jerzemu Popiełuszce.

Wartę honorową przy obelisku i tablicy wystawiła Jednostka Strzelecka 2094 im. ppłk Stanisława Soczka z Kołaczyc oraz klasa mundurowa kołaczyckiego LO.

Następnie referat o stanie wojennym wygłosił Konrad Jurusik, uczeń Zespołu Szkół Budowlanych w Jaśle.

.

Na zakończenie starosta jasielski Adam Pawluś podkreślił, że suwerenność nie jest nam dana raz na zawsze i trzeba o nią walczyć codziennie. Gospodarz powiatu dziękował wszystkim uczestnikom uroczystości, wychowawcom, dyrektorom szkół za patriotyczną postawę.

 - Co roku będzie nas mniej, ale cieszę się, że jest z nami młodzież. Bardzo pięknie wyglądacie w mundurach – zwrócił się do strzelców.
- Dziękuję koleżankom i kolegom z „Solidarności”, bo jesteśmy tu po to, żeby oddać hołd naszym kolegom, przyjaciołom, którzy już odeszli na drugą stronę, stracili zdrowie w tamtym okresie. Ten okres beznadziei, który nastąpił, spowodował, że w naszym społeczeństwie rozpleniła się plaga pijaństwa. Dopiero zabicie księdza Jerzego tak nas poruszyło, że z powrotem odzyskaliśmy wiarę w to, że Polska odzyska suwerenność, niepodległość. Bóg zapłać wszystkim za przybycie, wspólną modlitwę, za to, że mogliśmy oddać hołd hutnikom, którzy strajkowali na czele z przewodniczącym Janem Hapem – mówił Adam Pawluś, wspominając księży Stanisława Kołtaka i Stanisława Marczaka, wspierających solidarnościowe podziemie.
- W kościółku zbierane były pieniądze na pomoc dla internowanych, więzionych, represjonowanych. W tym kościele odprawiane były msze za Ojczyznę. Spotykaliśmy się na kołtakówce. Tam była oaza wolności. Tam była również pracownia, ciemnia, w której Jurek Polak wywołał bardzo mnóstwo zdjęć z różnych, ważnych uroczystości
– wspominał Adam Pawluś, który na koniec zaintonował pieśń patriotyczną „Ojczyzno ma”, napisaną po wprowadzeniu stanu wojennego.

Więcej o uroczystości:

Foto: J.Nowak

25 października 1980 r. w sali Zakładowego Domu Kultury Zakładów Tworzyw Sztucznych „Gamrat – ERG” w Jaśle (tzw. „Chemik”) przy ul. 3 Maja 1 odbyło się pierwsze spotkanie przedstawicieli jasielskich zakładów pracy zainteresowanych powołaniem struktury związkowej o zasięgu ponadzakładowym (ok. 70 osób).

25 października 2024 r. w I Liceum Ogólnokształcącym w Jaśle odbyło się spotkanie w 44. rocznicę powołania Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” w Jaśle. Zaproszeni na spotkanie byli działacze „Solidarności” z tamtego okresu, aktualni przewodniczący komisji zakładowych NSZZ „Solidarność” z powiatu jasielskiego oraz reprezentanci nauczycieli historii w szkołach ponadpodstawowych naszego powiatu. Ponadto gościliśmy Starostę Jasielskiego Adama Pawlusia (uczestniczył w podwójnej roli – jako włodarz powiatu a także działacz „Solidarności” w latach 80. ub. wieku). Obecni byli także: Krzysztof Fal – obecny przewodniczący Zarządu Regionu Podkarpacie NSZZ „Solidarność” w Krośnie i Tadeusz Majchrowicz – poprzedni przewodniczący tego Zarządu i wiceprzewodniczący Komisji Krajowej, Paweł Pietrusza – przewodniczący jasielskiej „Solidarności”. Gospodarzem spotkania był Jacek Nawrocki – dyrektor I LO w Jaśle. Spotkanie, w sposób profesjonalny, prowadził Józef Lenartowicz – członek Stowarzyszenia.

Okoliczności i przebieg pierwszego zebrania przedstawicieli komisji zakładowych z rejonu Jasła przypomniał Kazimierz Poniatowski. Wspomnieniami z tego wydarzenia podzielili się inni jego uczestnicy: Jan Hap, Stefan Sochacki, Maria Czeszyk, Marek Siarkowicz oraz Zbigniew Siepkowski.

O roli wychowania historycznego młodzieży i naszych w tej sprawie zadaniach mówił Starosta Adam Pawluś, który przypomniał wiele inicjatyw Starostwa upamiętniających ważne w historii Polski wydarzenia.

Spotkanie sprzed kilku dni stanowiło także inaugurację działalności Ośrodka Dokumentacji i Studiów, który powstał dzięki inicjatywie Stowarzyszenia „Solidarni w Jaśle” oraz wsparciu Starostwa Powiatowego w Jaśle i dyrektora Jacka Nawrockiego. Wsparcie finansowe na wyposażenie sali Ośrodka otrzymaliśmy od Adama i Jakuba Matuszewskich – poprzedniego i obecnego prezesa Przedsiębiorstwa Robót Drogowo – Mostowych w Jaśle. W tym miejscu jeszcze raz za to wsparcie dziękujemy.

Ośrodek przygotował Jerzy Bieńkowski wykorzystując własne, gromadzone przez lata, materiały historyczne.

POWOŁANIE MKZ NSZZ „SOLIDARNOŚĆ” W JAŚLE

    .

Strajki na Lubelszczyźnie, w Tarnowie, Sanoku, a później na Wybrzeżu i w całej Polsce w lipcu i sierpniu 1980 r. miały bezpośredni wpływ na zachowania załóg jasielskich zakładów pracy. Postulaty i przerwy w pracy miały miejsce w takich zakładach, jak: przedsiębiorstwo Państwowa Komunikacja Samochodowa Oddział Jasło (główny organizator – Kazimierz Dubas), Huta Szkła Technicznego w Jaśle (Jan Hap), Zakłady Płyt Wiórowych w Jaśle (Mieczysław Maciechowski), Wojewódzki Związek Kółek i Organizacji Rolniczych z/s w Jaśle (Leszek Twaróg), później także w innych.

Wraz z upływem kolejnych tygodni i powstaniu wielu komitetów założycielskich w zakładach pracy Powiatu Jasielskiego, zgodnie  z przyjętą na szczeblu ogólnopolskim zasadą terenowej, a nie branżowej struktury Związku, zaczęto powoływać lokalne komitety założycielskie, skupiające komórki związkowe z danego terenu, także w naszym powiecie.

25 października 1980 r. w sali Zakładowego Domu Kultury Zakładów Tworzyw Sztucznych „Gamrat – ERG” w Jaśle (tzw. „Chemik”) przy ul. 3 Maja 1 odbyło się pierwsze spotkanie przedstawicieli jasielskich zakładów pracy zainteresowanych powołaniem struktury związkowej o zasięgu ponadzakładowym (ok. 70 osób). W zebraniu tym, poza wymienionymi w dalszej części tekstu osobami wybranymi do MKZ – u, wzięli udział m.in.: ks. dr Stanisław Marczak, Kazimierz Famurat, Jan Sarzyński – Rejon Dróg Publicznych, Adam Łukowicz – Spółdzielnia Transportu Wiejskiego, Jan Forystek – Spółdzielnia Mieszkaniowa, Zofia Nowak – Liceum Ogólnokształcące (teraz: I LO w Jaśle), Henryk Mruk – Pektowin, Sylwester Świerz – Przedsiębiorstwo Budownictwa Rolnego, Emil Mastej – Stowarzyszenie PAX Oddział w Jaśle, Marian Myśliwiec – Krośnieński Kombinat Budowlany, Stanisława  Szerląg  –  NBP  Oddział  w  Jaśle, Roman Gumiński – MKS w Jaśle, Feliks Źrebiec i Bolesław Czarny – Zespół Szkół Zawodowych Nr 1, Emil Hendzel – Szkoła Podstawowa Nr 3, Stanisław Kopera – PKS, Stanisław Sobol – Foto Optyka, Józef Mazur – Spółdzielnia Kółek Rolniczych w Brzostku, Eugeniusz Kowalski  – Zakłady Cukiernicze w Brzostku.

Przedstawiciele jasielskiego PKS – u przybyli na zebranie samochodem udekorowanym w biało – czerwone barwy, a ich przejazd przez miasto wzbudził duże zainteresowanie mieszkańców. Pomysłodawcą i „reżyserem” tego przejazdu był wspominany już Kazimierz Famurat, który był nieformalnym doradcą Kazimierz Dubasa – głównego organizatora Związku na naszym terenie w jesieni 1980 r.

Spotkanie rozpoczęło się od poprowadzonej przez ks. S. Marczaka modlitwy oraz odśpiewania hymnu narodowego. Prezydium zebrania tworzyli: Kazimierz Dubas, Kazimierz Famurat, Stanisław Galon, Janina Henzel, Stanisław Kopera, Leszek Ochyl i Leszek Twaróg. Za stołem prezydialnym siedział także ks. dr Stanisław Marczak.

Po przyjęciu zaproponowanego przez K. Dubasa porządku obrad, obecni na sali przedstawiciele jasielskich zakładów pracy informowali o stanie zakładowych organizacji powstającego związku, jego liczebności, nazwiskach najbardziej aktywnych działaczy.

Ponieważ dzień wcześniej Sąd Wojewódzki w Warszawie wprowadził samowolnie zmiany w Statucie „Solidarności” (skreślono prawo do strajku, dopisano stwierdzenie o kierowniczej roli PZPR), więc Leszek Ochyl zaproponował, by tej sprawie poświęcić trochę czasu. Leszek Twaróg przypomniał najważniejsze, a szczególnie te zmienione przez sąd, punkty, krótko je omawiając i odpowiadając na pytania.

Na tym spotkaniu powołany został Międzyzakładowy Komitet Założycielski (MKZ) NSZZ „Solidarność” w Jaśle. Oto jego skład:

przewodniczący – Kazimierz Dubas (PKS w Jaśle),

wiceprzewodniczący – Stanisław Galon (ZTS „Gamrat – Erg”)

i Leszek Twaróg (Wojewódzki Związek Kółek i Organizacji Rolniczych z/s w Jaśle),

sekretarz – Teresa Szmigielska (Okręgowy Zakład Transportu i Maszyn Drogowych w Jaśle)

skarbnik – Janina Henzel (PKS w Jaśle),

członkowie – Bogusław Gładysz (Zakłady Płyt Wiórowych w Jaśle), Ryszard Grabowski  (Ośrodek Remontowo – Budowlany Lasów Państwowych w Jaśle), Jan Hap (Huta Szkła Technicznego w Jaśle), Andrzej Kachlik (Rafineria w Jaśle), Leszek Ochyl (Zespół Opieki Zdrowotnej w Jaśle), Kazimierz Poniatowski (Liceum Ogólnokształcące w Jaśle), Edward Rolski (Przedsiębiorstwo Poszukiwań Nafty i Gazu w Jaśle), Stefan Sochacki (Zakład Weterynarii w Jaśle). Mam zdjęcie przedstawiające osoby przy stole prezydialnym i krzyżem na tym stole.

Przewodniczącymi komisji zakładowych największych jasielskich zakładów pracy, oprócz wyżej wymienionych, byli wówczas lub w najbliższej przyszłości zostali nimi wybrani: Zakłady Przemysłu Owocowo – Warzywnego „Pektowin” – Wojciech Kawa, Zakłady Płyt Wiórowych – Bogusław Gładysz, Przedsiębiorstwo  Poszukiwań Nafty i Gazu – Leon Tomasik, Rejon Dróg Publicznych – Jerzy Frączek, Wojewódzka Spółdzielnia Spożywców „Społem” O/Jasło – Ryszard Maciejowski, placówki oświatowe – Marek Siarkowicz (z Biecza), Zjednoczone Zespoły Gospodarcze w Tarnowcu- Stanisław Gałuszka.

W początkowym okresie jasielski MKZ miał siedzibę w budynku przedsiębiorstwa PKS przy ul. Przemysłowej 6. Po pewnym czasie władze miejskie przyznały jasielskiej strukturze związkowej lokal przy ulicy Puszkina 4 (teraz Franciszkańska). Były to najpierw dwa, a potem trzy małe pokoje, o łącznej powierzchni ok. 50 m², na trzecim piętrze. Przydzielony telefon miał numer 31 25, a telefax 065 544.

Głównym zadaniem, zwłaszcza w początkowym okresie działalności MKZ – u, głównym zadanie tej struktury była przede wszystkim pomoc mniejszym zakładom pracy w powstaniu komitetów założycielskich, umożliwienie kontaktu z powstającymi strukturami regionalnymi (w przypadku Jasła: z Podkarpackim Komitetem Założycielskim)  w celu nawiązania współpracy i wzajemnego współdziałania. MKZ zapewniał także wzajemny obustronny przepływ informacji od komisji zakładowych do struktur regionalnych oraz ogólnopolskich. Ważnym zadaniem było też reprezentowanie pracowników i ogólnie biorąc społeczeństwa danego terenu w rozmowach z lokalnymi władzami samorządowymi i wymuszanie na nich realizacji postulowanych oczekiwań społecznych.

W Jaśle i okolicach (Biecz, Brzostek, Dębowiec, Kołaczyce, Lipinki, Nowy Żmigród, Przysieki, Skołyszyn, Tarnowiec, Trzcinica) do „Solidarności” zapisała się zdecydowana większość pracujących, choć władze podejmowały różne działania, aby ograniczyć zasięg i liczebność Związku. Po przejściu jasielskich struktur związkowych do Regionu Małopolska (decyzja 5 maja 1981 r. na spotkaniu przedstawicieli komisji zakładowych z prawie 80 zakładów pracy naszego terenu i przeprowadzeniu dokładnej ewidencji, okazało się, że w powiecie jasielski do NSZZ „Solidarność” należało około  30 tys. osób, co stanowiło zdecydowaną większość pracujących. W niektórych zakładach przynależnych do „Solidarności” było prawie 100 % pracowników. W największym zakładzie pracy w naszym rejonie, w Gamracie, do „Solidarności” należało 3018, czyli 94,6 % pracowników.

Do powstania „Solidarności” w naszym rejonie, oprócz osób, które wcześniej wymieniłem, w istotnym stopniu przyczynili się: ks. Stanisław Kołtak oraz Marian Matysik.

Kilka miesięcy później (dokładnie: 28 lutego 1981 r.), po zakończeniu początkowego okresu organizacji komisji zakładowych, powołano 11 – osobową Międzyzakładową Komisję Porozumiewawczą NSZZ „Solidarność” w Jaśle, która przejęła zadania MKZ – u powiększone o coraz trudniejszą współpracę, a nieraz wprost o starcia, z władzami zakładowymi, lokalnymi czy wręcz ogólnopolskimi, gdy trzeba było przeciwdziałać antyzwiązkowym posunięciom tych władz. Historia powstania i działalności MKP to temat na inne, kolejne spotkanie.

25 października 2024 r.

Foto: J.Nowak